Wszelkie próby obrócenia Ko¬zaków w chłopów, pozbawienia ich swobody działania {niekiedy szkodliwej dla państwa, bo na przykład prowokującej przeciwdziałanie Turcji) wywoływały natychmiast zbrojny opór, przybierający charakter powstań, do których przyłączali się chłopi ukraińscy. Kozacy stale rośli w liczbę — zbyt szczupły rejestr nie mógł pomieścić wszystkich członków bractwa niżo-wego. Magnateria zaś i szlachta z obawą pa-trzyła na tę niemal niezależną siłę. Stąd mu¬siało w końcu dojść do ostrego konfliktu, który przerodził się w długoletnią wojnę wyzwoleń-czą mas ukraińskich. Wojna ta, jak wiado¬mo, wstrząsnęła podstawami Rzeczypospolitej i przyczyniła się do utraty przez Polskę mocar-stwowej pozycji w tej części Europy, Problem kozacki traktowano przez wiele dziesięcioleci jako wewnętrzną sprawę Rzeczy-pospolitej. Wydarzenia jednak lat 1648—1667 (a więc okresu od wybuchu powstania Bohdana Chmielnickiego do rozejmu andruszowskiego z Rosją, dzielącego Ukrainę na części polską i rosyjską) dowiodły, że zespolenie Polski z Ukrainą było sztuczne. Więzi ograniczały się tylko do szlachty i możnowładztwa, masy na-tomiast tak chłopskie, jak i mieszczańskie nie czuły z nią łączności pod względem wyznanio-wym i językowo-kulturowym. W wieku XVII nastąpił — w związku z za-ostrzeniem ucisku pańszczyźnianego — częścio-wy nawrót do gospodarki naturalnej, chociaż towarowo-pieniężna nie przestawała odgrywać poważnej roli. Chłop tracił jednak możliwości nabywcze i przestawał liczyć się na rynku, zbo-że idące na sprzedaż pochodziło przede wszy-stkim z latyfundiów magnackich, majętności szlacheckich, dóbr koronnych i duchownych. Handel obsługiwał w pierwszym rzędzie szlach-tę i dwory magnackie. Upadało rzemiosło wiej-skie, zaś rzemiosło w miastach nastawiało się głównie na produkcję artykułów luksusowych. Rynek wewnętrzny więc — tak ogólnokrajo¬wy, jak i lokalny — mógł w znacznie mniej¬szym stopniu niż w wieku XVI odgrywać rolę czynnika zespalającego prowincje wchodzące w skład Rzeczypospolitej.
Tekst zaczerpnięty z "Historia dyplomacji 1871-1914" wyd. Książka i Wiedza; rok 1972